Matej i Mateja: hebrejski antroponim מַתִּתְיָהוּ (Mattityāhū), semitska etimologija i istorija slovenske i evropske transmisije

Željko Stanojević
Istraživač u oblasti hebrejske lingvistike, semitske onomastike i biblijske filologije
Institut za hebrejski jezik i književnost, Beograd
ORCID: https://orcid.org/0009-0009-0717-6184

Preuzmite ceo PDF

https://doi.org/10.5281/zenodo.21610707

Apstrakt

Ovaj rad istražuje semitsku etimologiju hebrejskog antroponima מַתִּתְיָהוּ Mattityāhū, njegov odnos prema kraćim semitskim oblicima i istoriju transmisije koja je dovela do savremenih južnoslovenskih imena Matej i Mateja.

Analiza je zasnovana na istorijsko-komparativnoj, morfološkoj i onomastičkoj metodi, uz korišćenje biblijskog i epigrafskog hebrejskog, palestinske jevrejske onomastike perioda Drugog hrama, ugaritskog i feničko-punskog materijala, zapadnosemitskih imena sačuvanih u vavilonskim klinopisnim izvorima, kao i grčkih, sirijskih, latinskih, staroslovenskih i evropskih potvrda.

Posebna pažnja posvećena je razlikovanju nominalnih osnova mattan- i mattat-, vezanog elementa mattit-, jahvističkih elemenata -yāhū i -yāh i palestinskog antroponima מתי mty, rekonstruisanog kao Mattay. Feničko MTT i punsko MTNT predstavljaju neposredne leksičke paralele hebrejskom מַתַּת mattat „dar“, ali samo posredno osvetljavaju istorijski razvoj elementa mattit- u imenu Mattityāhū.

Palestinske epigrafske potvrde pokazuju da je mty funkcionisalo kao muško lično ime u relevantnom hronološkom i geografskom okruženju. Na osnovu epigrafskih, morfoloških, geografskih i tekstualnih podataka zaključuje se da je Mattay najverovatniji neposredni semitski predložak grčkog Μαθθαῖος/Ματθαῖος, iako ovaj odnos nije potvrđen dvojezičnim zapisom istog nosioca.

Rad strogo razlikuje grčke antroponimske tipove Μαθθαῖος, Μαθθίας i Ματταθίας, kao i njihove latinske, slovenske i druge evropske nastavke. Zapadna transmisijska grana vodi preko latinskog Matthaeus, dok je za južnoslovensko Matej prvenstveno relevantna grčko-staroslovenska tradicija.

Srpsko Mateja pripada istoj široj onomastičkoj tradiciji i potpuno je integrisano u deklinaciju muških imena na -a, ali njegov neposredni dijahronijski razvoj iz oblika Matej nije istorijski dokumentovan. Tradicionalna glosa „dar Božji“ semantički je utemeljena u teofornoj porodici Mattityāhū/Mattityāh, ali ne predstavlja neposrednu morfološku analizu savremenog imena Matej.

Opis

Ova studija ponovo razmatra poreklo i značenje imena Matej i Mateja povezivanjem metoda istorijske lingvistike, semitske etimologije, biblijske filologije i onomastike. Umesto pojednostavljenog izvođenja savremenih imena neposredno iz punog hebrejskog oblika Mattityāhū, istraživanje razlikuje više istorijskih i morfoloških etapa njihovog razvoja.

Analiza prati hebrejsku onomastičku porodicu kojoj pripadaju Mattān, Mattanyāhū, Mattityāhū i Mattay i ispituje njihov odnos prema semantičkom polju davanja i dara. Posebno se razmatra funkcija jahvističkih elemenata -yāhū i -yāh, kao i status palestinskog imena mty/Mattay u periodu Drugog hrama.

Dalji razvoj imena prati se preko grčkog Μαθθαῖος/Ματθαῖος i latinskog Matthaeus do staroslovenskih i savremenih evropskih oblika. Rad pokazuje da zapadna latinska i istočna grčko-staroslovenska transmisija predstavljaju paralelne grane razvoja, zbog čega latinski nije morao biti neposredni posrednik između grčkog i južnoslovenskog oblika Matej.

Istraživanje takođe objašnjava zašto se Matej, Matija i Matatija, iako etimološki srodni, ne smeju posmatrati kao proizvoljne varijante istog imena. Posebno se razmatra srpsko muško ime Mateja, njegov gramatički status i nedovoljno dokumentovana neposredna istorija njegovog nastanka.

Smeštanjem imena Matej i Mateja u širi hebrejski, semitski, grčki, latinski i slovenski kontekst, rad doprinosi proučavanju biblijskih ličnih imena, istorijske transmisije antroponima i odnosa između naučne etimologije i tradicionalnog religijskog značenja.

Ključne reči

Matej; Mateja; מַתִּתְיָהוּ; Mattityāhū; Mattay; hebrejska antroponimija; semitska etimologija; teoforna imena; hipokoristički oblici; Μαθθαῖος; staroslovenski jezik; istorija transmisije

Oblasti istraživanja

Hebrejska lingvistika; biblijska filologija; semitska onomastika; istorijska lingvistika; komparativna semitistika; slovenska antroponimija

Citiranje

Stanojević, Željko.
Matej i Mateja: hebrejski antroponim מַתִּתְיָהוּ (Mattityāhū), semitska etimologija i istorija slovenske i evropske transmisije.
Beograd: Institut za hebrejski jezik i književnost, 2026.
DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.21610707

Povezani radovi

Stanojević, Ž. Onomastikon biblijskih imena. Tom I: Starozavetna imena. Beograd: Institut za hebrejski jezik i književnost, 2026.

Stanojević, Ž. The Distribution of Theophoric Elements in a Corpus of 250 Biblical Personal Names: A Quantitative Analysis of Yahwistic, El-Based, Adon, and Shaddai Name Formations. Beograd: Institut za hebrejski jezik i književnost, 2026.
DOI: https://doi.org/10.17613/15kf1-c3h64

Stanojević, Ž. Hebrejsko-srpski rečnik. Beograd: Rad; Alfa i Omega, 2001.
DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.19176976

Dodatne informacije

Jezik: srpski
Vrsta: naučno-istraživački članak
Datum objavljivanja: 26. jul 2026.
Institucija: Institut za hebrejski jezik i književnost, Beograd
Osnovni pojmovi: Matej; Mateja; Mattityāhū; Mattay; hebrejska antroponimija; semitska etimologija; teoforna imena; grčka i slovenska transmisija